Jednym z wielu czynników deformacji ¶rodowiska przyrodniczego oraz »ycia na Ziemi s± procesy degradacji.

            Degradacja gleby to pomniejszenie lub zniszczenie ekologicznej i produkcyjnej warto¶ci gleby w wyniku niekorzystnych zmian rzeĽby terenu, gleby, warunków wodnych i szaty ro¶linnej. Najwy»sz± form± degradacji jest dewastacja czyli całkowita utrata warto¶ci u»ytkowej gruntu.

            PIO¬ (Państwowa Inspekcja Ochrony ¬rodowiska) podaje, »e degradacja gleby to zniekształcenie jednej lub wielu jej wła¶ciwo¶ci, w tym równie» zanieczyszczenie, pogarszaj±ce warunki »ycia i plonowania ro¶lin uprawnych, skład gatunkowy ro¶linno¶ci trwałej, warto¶ć u»ytkow± (od»ywcz±, technologiczn±, sanitarn±) płodów rolnych i le¶nych, ekologiczne funkcjonowanie pokrywy glebowo – ro¶linnej.

            Maciak poprzez degradację gleby rozumie modyfikacje jej fizycznych, chemicznych i biologicznych wła¶ciwo¶ci, pogarszaj±ce biologiczn± aktywno¶ć ¶rodowiska, ze szczególnym uwzględnieniem produkcji ¶rodków »ywno¶ci, warunków ekologiczno – sanitarnych populacji ludzkich i estetycznych walorów krajobrazu.

            Zgodnie z definicj± UNEP (Program Narodów Zjednoczonych do spraw Ochrony ¬rodowiska - United Nations Environment Programme) poprzez degradację gleby rozumie się proces, który prowadzi do zmniejszenia obecnej lub przyszłej zdolno¶ci gleby do wytwarzania dóbr.

            W ujęciu FAO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wy»ywienia i Rolnictwa) degradacja gleb jest sum± oddziaływania na gleby czynników geologicznych, klimatycznych, biologicznych oraz gospodarczej działalno¶ci człowieka. Które prowadz± do degradacji fizycznej, chemicznej i biologicznej potencjalnych zasobów glebowych a więc i do zagro»enie bioró»norodno¶ci i prze»ycia społeczno¶ci ludzkiej.

Degradacja względna polega na tym, »e dotychczasowy układ glebowy przeobra»a się stopniowo lub skokowo w nowy, którego aktywno¶ć biologiczna jest mniejsza ni» aktywno¶ć układu poprzedniego. Tylko w okresie przej¶ciowym mo»e nast±pić spadek aktywno¶ci biologicznej ¶rodowiska glebowego. Je»eli chciało by się zatrzymać dotychczasowy układ, a czynniki zewnętrzne powoduj± jego przeobra»enie, to czynniki te traktuje się jako degraduj±ce ¶rodowisko i powinno się zastosować odpowiednie ¶rodki zaradcze.

Degradacja bezwzględna (rzeczywista) polega na trwałym zmniejszeniu lub zniszczeniu aktywno¶ci biologicznej ¶rodowiska, pogorszeniu produkcyjnych i ekologicznych walorów szaty ro¶linnej, zmniejszeniu lub zdyskwalifikowaniu pokarmowej i technologicznej warto¶ci plonów, trwałym pogorszeniu higienicznego stanu ¶rodowiska.

Degradacja gleby ma wiele form i ró»norodn± genezę. Ka»dy czynnik pogarszaj±cy zapatrzenie ro¶lin w składniki pokarmowe, wodę i tlen, zmniejszaj±cy ich strukturę i fitosanitarne wła¶ciwo¶ci gleby, działa degraduj±co na ¶rodowisko.

Do podstawowych form degradacji gleby wg. Siuty zalicza się:

- wyjałowienie ze składników pokarmowych,

- naruszenie równowagi jonowej,

- zakwaszenie i alkalizacje ¶rodowiska glebowego,

- zanieczyszczenie składnikami fitotoksycznymi,

- zasolenie,

- nadmierny ubytek próchnicy,

- przesuszenie, zawodnienie,

- erozję wietrzn±  i wodn±,

- zniekształcenie struktury, rzeĽby terenu,

- mechaniczne uszkodzenie i zniszczenie poziomu próchnicznego,

- zanieczyszczenie mechaniczne,

- techniczno przestrzenne rozdrobnienie powierzchni biologicznie czynnej oraz zanieczyszczenie biologiczne.

            Czynniki degraduj±ce mo»na podzielić na naturalne (zachodz±ce bez czynnego udziału człowieka) i antropogeniczne – powodowane przez człowieka.

            Niszczenie gleby, w porównaniu z takimi zagro»eniami o charakterze globalnym jak : efekt cieplarniany, niszczenie warstwy ozonowej, niszczenie lasów oraz zagro»enie ró»norodno¶ci biologicznej jest stosunkowo słabo zbadane i czę¶ć informacji zwłaszcza dotycz±cych krajów rozwijaj±cych się jest poddawana częstej weryfikacji.

            Według ocen obszary zdegradowane gleb stanowi± 7-15% cało¶ci gruntów u»ytkowanych przez człowieka. Zjawisko to jest skoncentrowane przede wszystkim w krajach rozwijaj±cych się. Poprawę obserwuje się jedynie w Ameryce Północnej a stabilizację w Europie.

            W Polsce wyró»nia się dwa zasadnicze stopnie degradacji: bardzo du»y i du»y oraz ¶redni i mały stopień degradacji. Według danych GUS tereny w stopniu  bardzo du»ym zajmuj± 0.5% powierzchni całego kraju a w stopniu ¶rednim i małym około 2,2% powierzchni całego kraju. W pobli»u stref zdegradowanych wydzielono tereny zagro»one degradacj±, których ł±czny obszar zajmuje ponad 12% ogólnej powierzchni kraju.

            Degradacja hydrologiczna zachodzi tam gdzie następuj± zmiany dotychczas istniej±cych warunków wodnych gleb. Zmiany te mog± prowadzić do przesuszenia lub zawodnienia.

            Przesuszenie polega na obni»eniu lustra wód glebowo-gruntowych. Następuje ono m.in. w glebach przyległych do kopalń (głębinowych i odkrywkowych), na obszarze tzw. leja depresyjnego, czyli terenu z którego ¶cieka woda do kopalń, na obszarach gdzie występuje ujęcie i pobór wód gruntowych. Zjawisko mo»e to nast±pić tak»e po regulacji rzek, wadliwie przeprowadzonych  melioracjach odwadniaj±cych  i innych. Przesuszenie najbardziej niekorzystnie zaznacza się w glebach organicznych (torfowych i murszowych) i lekkich, gdzie woda występowała w zasięgu korzeni ro¶lin. Takie układy warunków wodno-powietrznych powoduj± zmiany procesów glebowych, przyczyniaj±c się do szybkiego rozkładu (mineralizacji) substancji organicznej (roczny ubytek złó» torfowych u»ytkowanych jako ł±ki wynosi około 1 cm).

            Zawodnienie gleb ma miejsce tam gdzie następuje podwy»szenie poziomu wody glebowo-gruntowej lub zupełne ich zatopienie. Podobne zjawisko obserwuje się w glebach występuj±cych  przy zbiornikach materiałów poflotacyjnych. Du»y wpływ na zawodnienie wywieraj± kopalnie węgla kamiennego (rejon GOP), gdzie po wyeksploatowaniu węgla często zachodzi osiadanie nadkładu, które przyczynia się do deformacji terenu, wpływaj±c na zmianę dotychczas istniej±cych warunków wodnych gleb. W obni»eniu zaznacza się zawodnienie, a na wyniesieniach przesuszenie gleb. Ponadto do przyczyn zawodnienia zalicza się tak»e: osiadanie gruntów na obszarach górnictwa podziemnego i otworowego (siarki, soli, ropy naftowej), spiętrzenie wody w zbiornikach zaporowych i rzekach, wysoki poziom zwierciadła wody w kanałach, osadniki odpadów przemysłowych (np.: Żelazny Most, Gilów), laguny osadów z oczyszczalni ¶cieków, wodne składowanie odpadów elektrownianych. Nie bez znaczenia s± tak»e ró»nego rodzaju składowiska odpadów stałych, nasypy kolejowe i drogowe, obwałowania cieków i inne du»e obiekty in»ynierskie, które wywieraj± ci¶nienie zniekształcaj±ce podło»e i uniemo»liwiaj± naturalny odpływ wód podziemnych, powoduj±c lokalne ich spiętrzenie. Tam gdzie na skutek stałego nadmiernego uwilgotnienia panuj± warunki beztlenowe (anaerobowe), dominuj±cymi procesami glebowymi s± procesy redukcyjne, powoduj±ce oglejenie gleb. W wyniku zawodnienia gleb następuj± zmiany szaty ro¶linnej tam bytuj±cej i tworz± się nowe fitocenozy.